तेलको मूल्यको उतारचढाव

सन् १९८० को दशकको सुरुआत मध्यपूर्वमा भएको उथलपुथलले चिनिएको थियो। सन् १९७९ को इरानी क्रान्ति र १९८० मा सुरु भएको इरान–इराक युद्धपछि तेलको मूल्य प्रतिव्यारेल झण्डै ३७ अमेरिकी डलरसम्म पुगेको थियो, जुन त्यसबेलाको कीर्तिमानी मूल्य थियो।

तर सन् १९८६ मा साउदी अरबले उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा बढाएपछि विश्व बजारमा तेलको आपूर्ति अत्यधिक भयो र मूल्य घटेर करिब १४ अमेरिकी डलरमा झर्‍यो।

सन् १९९० को दशक तुलनात्मक रूपमा स्थिर रह्यो। तर अगस्त १९९० मा इराकले कुवेतमाथि आक्रमण गरेपछि खाडी युद्ध सुरु भयो र तेलको मूल्य अचानक बढ्यो। युद्ध समाप्त भएपछि बजार पुनः सामान्य बन्दै मूल्य घट्न थाल्यो।

सन् २००० को दशकमा चीनको तीव्र औद्योगिकीकरणले विश्वव्यापी ऊर्जा मागलाई अभूतपूर्व रूपमा बढायो। त्यसको परिणामस्वरूप जुलाई २००८ मा तेलको मूल्य प्रतिव्यारेल झण्डै १४७ अमेरिकी डलरसम्म पुग्यो। तर त्यसै वर्ष विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी आएपछि माग घट्यो र मूल्य पनि तीव्र रूपमा ओरालो लाग्यो।

सन् २०२० मा कोभिड–१९ महामारीका कारण विश्वभर यात्रा, उद्योग र व्यापार लगभग ठप्प हुँदा तेलको माग ऐतिहासिक रूपमा घट्यो। अप्रिल २०२० मा अमेरिकी वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडिएट (WTI) कच्चा तेलको फ्युचर्स मूल्य इतिहासमै पहिलो पटक शून्यभन्दा तल पुगेको थियो, किनभने भण्डारण केन्द्रहरू भरिएका थिए।

केही वर्षपछि, सन् २०२२ मा रूसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरीय आक्रमण गरेपछि विश्व ऊर्जा बजार फेरि अस्थिर बन्यो। प्रतिबन्ध, आपूर्ति अवरोधको चिन्ता र अनिश्चितताका कारण ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य १०० अमेरिकी डलरभन्दा माथि पुग्यो र केही समयका लागि १४० अमेरिकी डलर नजिकसम्म पुगेको थियो।

सन् २०२६ को मध्यसम्म आइपुग्दा विश्व बजारमा तेलको मूल्य पुनः प्रतिव्यारेल करिब ६८ देखि ७३ अमेरिकी डलरको दायरामा फर्किएको थियो, यद्यपि भूराजनीतिक घटनाक्रमले बजारलाई अझै संवेदनशील बनाइरहेको छ।

युद्धले तेलको मूल्य किन बढाउँछ?

हरेक युद्धले तेलको मूल्य बढाउँदैन। तर निम्नमध्ये एक वा बढी अवस्था सिर्जना भएमा मूल्य बढ्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।

• आपूर्तिमा अवरोध: तेल क्षेत्र, पाइपलाइन, प्रशोधन केन्द्र वा निर्यात बन्दरगाह क्षतिग्रस्त वा बन्द हुन्छन्।
• ढुवानी जोखिम: होर्मुज जलडमरूमध्य वा स्वेज नहरजस्ता रणनीतिक समुद्री मार्ग असुरक्षित बन्छन्।
• बजारमा डर र अनिश्चितता: भविष्यमा तेलको अभाव हुने आशंकाले व्यापारीहरूले अग्रिम खरिद बढाउँछन्, जसले तत्कालै मूल्य माथि धकेल्छ।

विश्वको समुद्री मार्गबाट हुने तेल ढुवानीको ठूलो हिस्सा केही सीमित रणनीतिक मार्गहरूबाट हुने भएकाले सानो क्षेत्रीय द्वन्द्वले समेत विश्व बजारमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।

तेल बजारलाई बदल्ने पाँच प्रमुख घटनाहरू

१. इरानी क्रान्ति र इरान–इराक युद्ध (१९७९–१९८८)

इरानी क्रान्तिपछि विश्वका प्रमुख तेल उत्पादकमध्ये एक इरानको उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा घट्यो। त्यसलगत्तै सुरु भएको इरान–इराक युद्धले दुवै देशको उत्पादन प्रभावित बनायो र सन् १९८० मा तेलको मूल्य प्रतिव्यारेल झण्डै ३७ अमेरिकी डलरसम्म पुग्यो।

२. खाडी युद्ध (१९९०–१९९१)

इराकले कुवेतमाथि आक्रमण गरेपछि विश्व बजारबाट ठूलो मात्रामा तेल आपूर्ति प्रभावित भयो। मूल्य तीव्र रूपमा बढे पनि युद्ध समाप्त भएपछि उत्पादन पुनः सुरु भएसँगै मूल्य घट्न थाल्यो।

३. चीनको आर्थिक उछाल र २००८ को आर्थिक संकट

चीन तथा अन्य उदीयमान अर्थतन्त्रहरूको तीव्र औद्योगिकीकरणले तेलको मागलाई उच्च स्तरमा पुर्‍यायो। त्यसकै परिणामस्वरूप ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य झण्डै १४७ अमेरिकी डलरसम्म पुग्यो। तर विश्वव्यापी आर्थिक संकटपछि माग घट्दा मूल्य पनि तीव्र रूपमा झर्‍यो।

४. रूस–युक्रेन युद्ध (२०२२)

रूसको आक्रमणपछि पश्चिमी देशहरूले व्यापक आर्थिक प्रतिबन्ध लगाए। युरोपले रूसी तेल र प्राकृतिक ग्यासमाथिको निर्भरता घटाउन थालेपछि विश्व ऊर्जा बजारमा ठूलो परिवर्तन आयो। ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य केही समयका लागि १४० अमेरिकी डलर नजिक पुगेको थियो।

५. मध्यपूर्वमा बढ्दो तनाव (२०२५–२०२६)

इरान, इजरायल, संयुक्त राज्य अमेरिका तथा होर्मुज जलडमरूमध्यसँग सम्बन्धित तनावले विश्व तेल बजारमा अस्थिरता बढायो। सम्भावित आपूर्ति अवरोधको चिन्ताले केही समय मूल्य बढे पनि दीर्घकालीन अवरोधको जोखिम कम हुँदै जाँदा बजार स्थिर बन्दै गयो। सन् २०२६ को मध्यसम्म ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य पुनः करिब ७० अमेरिकी डलरमा फर्किएको थियो।

विभिन्न देशहरूले कसरी सामना गरे?

आज धेरै देशहरूले ऊर्जा सुरक्षालाई केवल आर्थिक विषय नभई राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएको रणनीतिक विषयका रूपमा लिन थालेका छन्।

संयुक्त राज्य अमेरिकाले घरेलु तेल उत्पादन बढाएको छ, जसले आयातमा निर्भरता घटाएको छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यवृद्धिको असर त्यहाँका उपभोक्ताले अझै पनि इन्धनको मूल्यमार्फत भोगिरहेका छन्।

युरोपेली देशहरूले रूसी ऊर्जामाथिको निर्भरता घटाउन नवीकरणीय ऊर्जा, तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (LNG) पूर्वाधार तथा वैकल्पिक आपूर्तिकर्तामा ठूलो लगानी गरिरहेका छन्।

युरोपले प्रतिबन्ध लगाएपछि चीन र भारतले छुट मूल्यमा रूसी कच्चा तेल खरिद बढाए, जसले उनीहरूको अर्थतन्त्रलाई विश्वव्यापी मूल्यवृद्धिबाट केही हदसम्म जोगायो।

विश्वभरका सरकारले नवीकरणीय ऊर्जा, ब्याट्री भण्डारण, आणविक ऊर्जा तथा ऊर्जा दक्षतामा लगानी बढाइरहेका छन् ताकि भविष्यका तेल संकटहरूको असर कम गर्न सकियोस्।

आजको वास्तविकता: मूल्य घटे पनि जोखिम बाँकी

जुलाई २०२६ सम्म ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य प्रतिव्यारेल करिब ६८ देखि ७३ अमेरिकी डलरको बीचमा कारोबार भइरहेको छ, जुन २०२२ का उच्च स्तरहरूको तुलनामा निकै कम हो। तर पनि विश्व ऊर्जा बजार अझै भूराजनीतिक तनाव, जलवायु परिवर्तन, साइबर आक्रमण तथा आपूर्ति शृंखलामा आउने अवरोधजस्ता जोखिमप्रति संवेदनशील छ।

पछिल्ला चार दशकको इतिहासले एउटा कुरा स्पष्ट देखाएको छ—युद्ध र भूराजनीतिक संकटहरूले बारम्बार विश्व तेल बजारलाई पुनः आकार दिएका छन्। अधिकांश संकटपछि मूल्य स्थिर हुने गरे पनि प्रत्येक घटनाले ऊर्जा सुरक्षाको महत्व झन् बढाएको छ।

सरकार, व्यवसाय र परिवार सबैका लागि सन्देश स्पष्ट छ—आयातित जीवाश्म इन्धनमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउँदै विविध र दिगो ऊर्जा स्रोतमा लगानी गर्नु नै भविष्यका भूराजनीतिक झट्काबाट जोगिने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।