अमेरिका र इरानबीच कायम रहेको कमजोर युद्धविराम अब औपचारिक रूपमा समाप्त भएको छ। पर्सियन खाडीमा भएका लगातार आक्रामक सैन्य गतिविधिले दुवै देशलाई फेरि प्रत्यक्ष सैन्य द्वन्द्वमा धकेलेको छ। यसले विश्व ऊर्जा बजार, क्षेत्रीय सुरक्षा तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा गम्भीर असर पार्ने जोखिम बढाएको छ। रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण होर्मुज जलडमरूमध्यबाट हुने समुद्री व्यापार लगभग पूर्ण रूपमा अवरुद्ध भएको छ।
युद्धविराम किन भंग भयो?
यो संकट १७ जुन २०२६ मा हस्ताक्षर गरिएको शान्ति सम्झौतामाथिको फरक–फरक व्याख्याबाट सुरु भएको हो।
इरानले उक्त सम्झौताले होर्मुज जलडमरूमध्यको उत्तरी भागमा आफ्नो नियन्त्रणलाई स्वीकार गरेको दाबी गर्यो। गम्भीर आर्थिक समस्यासँग जुधिरहेको इरानले सुरक्षित आवतजावतका लागि व्यापारिक जहाजबाट अधिकतम २० लाख अमेरिकी डलरसम्म शुल्क असुल्न खोज्यो।
संयुक्त राज्य अमेरिकाले यसलाई कडा रूपमा अस्वीकार गर्यो। अमेरिकाको भनाइअनुसार होर्मुज जलडमरूमध्य अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार सबै देशका जहाजहरूलाई कुनै शुल्क नतिरी स्वतन्त्र रूपमा आवतजावत गर्ने अधिकार छ।
इरानी नियन्त्रणबाट बचाउन अमेरिकाले ओमानको समुद्री क्षेत्र नजिकबाट वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्न केही जहाजलाई सहयोग गर्यो। तर इरानले यसलाई आफ्नो समुद्री सीमाको उल्लङ्घन भएको भन्दै विरोध जनायो।
सैन्य तनाव कसरी बढ्यो?
केवल तीन दिनको अवधिमा घटनाक्रम तीव्र रूपमा विकसित भयो।
जुलाई ६–७: इरानी सेनाले कतार, साउदी अरब र लाइबेरियाका तीन व्यापारिक तेल ट्याङ्करमाथि आक्रमण गर्यो। इरानले ती जहाजहरूले आफ्नो नौसैनिक आदेशको अवज्ञा गरेको दाबी गर्यो।
जुलाई ७: अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयले इरानमाथिका अस्थायी प्रतिबन्ध छुटहरू रद्द गर्दै नयाँ आर्थिक प्रतिबन्ध घोषणा गर्यो, जसका कारण इरानको अन्तर्राष्ट्रिय तेल आम्दानी तत्काल प्रभावित भयो।
जुलाई ७ (राति): अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्ड (CENTCOM) ले ठूलो स्तरको हवाई आक्रमण सुरु गर्यो। लडाकु विमानहरूले इरानभित्र रहेका ८० भन्दा बढी सैन्य लक्ष्यमा प्रहार गर्दै रडार प्रणाली तथा करिब ६० वटा तीव्र गतिको सैन्य डुङ्गा नष्ट गरेको दाबी गरे।
जुलाई ८: अमेरिकाले दोस्रो चरणको हवाई आक्रमण सञ्चालन गर्दै इरानका ९० वटा तटीय प्रतिरक्षा केन्द्रलाई निशाना बनायो। बन्दर अब्बासलगायत प्रमुख बन्दरगाह नजिक ठूलो विस्फोट भएको खबर आयो।
जुलाई ९: इरानले कुवेत, बहराइन र जोर्डनस्थित अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूमा क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमण गर्यो। अधिकांश आक्रमण रोकिए पनि विस्फोटका छर्राले केही सैनिक सामान्य घाइते भएका थिए।
विश्व अर्थतन्त्र र व्यापारमा असर
होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्ग हो। यहाँ भएको सैन्य तनावले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तत्काल प्रभाव पारेको छ।
- समुद्री यातायात अवरुद्ध: प्रमुख समुद्री बीमा कम्पनीहरूले खाडी क्षेत्र हुँदै हुने अधिकांश जहाज आवतजावत अस्थायी रूपमा रोक्न सिफारिस गरेका छन्।
- जहाजहरू लुकेर सञ्चालन: खाडी क्षेत्रमा रहेका केही तेल ट्याङ्करहरूले आफ्नो ट्र्याकिङ प्रणाली बन्द गरेर रडारबाट बच्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
- बीमाको लागत बढ्यो: जहाजको बीमा शुल्क उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ, जसले विश्वव्यापी इन्धन मूल्य थप महँगो बनाउन सक्छ।
शान्ति वार्ताको सम्भावना कमजोर
दुवै पक्षले थप कूटनीतिक वार्ताको सम्भावनालाई लगभग अस्वीकार गरेका छन्।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले शान्ति प्रक्रिया समाप्त भएको घोषणा गर्दै अब समस्या समाधानका लागि कूटनीतिक वार्तामात्रमा भर नपर्ने बताएका छन्।
उता इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले पनि वार्ताको ढोका बन्द भएको संकेत दिएका छन्। उनका अनुसार अमेरिका आर्थिक प्रतिबन्ध र सैन्य दबाब पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्न तयार नभएसम्म इरान वार्तामा फर्किने छैन।
दुवै पक्ष आफ्नो अडानबाट पछि हट्न नचाहेकाले मध्यपूर्व फेरि दीर्घकालीन अस्थिरता र द्वन्द्वतर्फ उन्मुख हुने चिन्ता बढेको छ।